Deel 6 van 11 in onze reeks over teampatronen, gebaseerd op Handboek teamcoaching van Martijn Vroemen. Door Rutger de Rijk & Annelies Slijpen, eigenaren van Out of Office Teamtraining.
In het kort
Niets verbindt zo als een gezamenlijke vijand. Dat maakt vijanddenken verleidelijk.
Problemen liggen dan altijd buiten het team: bij het management, de klant of één collega.
Een team is altijd deel van het probleem, ook als dat niet logisch lijkt.
"Het management snapt het gewoon niet." "Die andere afdeling levert altijd te laat." "Als Mark er niet was, ging het veel beter." Je hebt het vast weleens gehoord. Misschien zelfs gezegd.
Wat is vijanddenken?
Elke groep die hechter wordt, loopt het risico dat de buitenwereld als minder wordt gezien. In milde vorm is dat niet erg. Het wordt een probleem als het team niet meer naar zichzelf kijkt. Dan verdwijnt de zelfkritiek en stopt de ontwikkeling.
Martijn Vroemen beschrijft in zijn Handboek teamcoaching hoe je dit herkent: aan stereotypen en generalisaties. Iedereen daarbuiten is lui, dom of niet te vertrouwen. Of het team wil fanatiek de beste zijn, zonder precies te weten van wie het dan wint. Zondebokken zie je overal, schrijft hij, vaak bij managers, maar ook binnen het team zelf.
Zo herken je het in je team
Er wordt lacherig, neerbuigend of vijandig over anderen gesproken, zonder duidelijke reden.
Bij elk probleem is er een verklaring buiten het team.
Eén collega krijgt steeds de schuld, ook van dingen waar hij weinig mee te maken had.
Successen zijn van het team, fouten van een ander.
Er wordt weinig gevraagd: wat hadden wíj anders kunnen doen?
Wat het team ermee wint
Je voelt je goed, of zelfs beter, over jezelf. Je hoeft niet de hand in eigen boezem te steken. En het levert saamhorigheid op: samen tegen de rest. Daarom is het zo hardnekkig. Vaak zit er een onveilige cultuur onder, waarin fouten maken niet geaccepteerd is. Dan is het fijn als de fout bij een ander ligt.
Wat helpt?
Vraag door op de verklaring. Als het team een sluitend verhaal heeft over waarom het aan een ander ligt: vraag door. "Hoe weten we dat? Wat hebben wij hierin gedaan?"
Vraag wat het team zelf kan doen. Niet om de schuld om te draaien, maar om de invloed terug te leggen. Wat ligt binnen onze cirkel van invloed?
Bescherm de zondebok. Als één teamlid steeds de klappen krijgt, grijp dan snel in. Stel grenzen en bied steun, voordat er echte schade ontstaat.
Maak fouten bespreekbaar. Een team dat geen zondebok nodig heeft, is een team waar je fouten mag maken. Begin bij jezelf.
Wat wij buiten zien
Bij de vuurproef krijgen kleine teams alleen een vuurstick, een mes en wat hout. Wie krijgt als eerste het vuur aan? Als het niet lukt, horen we vaak: het hout is te nat, het waait te hard, of die ene persoon hield de vuurstick verkeerd vast. Zelden: we hebben niet goed samengewerkt. In het gesprek daarna vragen we: wat lag er binnen jullie invloed? Dat is vaak het moment waarop het team de vergelijking met kantoor zelf maakt.
Wat de wetenschap zegt
De attributietheorie uit de sociale psychologie laat zien dat mensen succes graag aan zichzelf toeschrijven en falen aan iets of iemand anders. Dat heet de self-serving bias. Daarnaast verklaren we het gedrag van anderen sneller vanuit hun karakter ("hij is gewoon lui") dan vanuit de situatie. Psycholoog Lee Ross noemde dat in 1977 de fundamentele attributiefout.
Mensen willen ook graag een verklaring. Is die er niet, dan maken we liever zelf een sluitend verhaal dan dat we een vraagteken laten staan.
En de leider?
Als leidinggevende ben je vaak zelf de zondebok, of degene die een zondebok aanwijst. Allebei verdienen ze aandacht. Laat het team niet wegkomen met een gemakkelijke verklaring, ook niet als die over jou gaat. Vraag: wat kunnen we zelf doen? En laat zien dat je zelf ook fouten durft toe te geven.
Probeer dit maandag
Pak het laatste probleem dat in je team speelde. Teken twee kolommen: wat lag buiten onze invloed, en wat lag binnen onze invloed? Vul ze samen in. Begin met de tweede.
Veelgestelde vragen
Waarom zoeken teams een zondebok?
Omdat het schuld en onzekerheid wegneemt en saamhorigheid geeft. Vaak zit er een cultuur onder waarin fouten maken niet veilig voelt.
Hoe ga je om met een zondebok in je team?
Grijp snel in, stel grenzen en bied steun aan degene die de klappen krijgt. Onderzoek daarna samen waarom het team de schuld nodig heeft.
Wat is de self-serving bias?
De neiging om succes aan jezelf toe te schrijven en falen aan anderen of aan de omstandigheden.
Verband met Lencioni
Een zondebok zoeken komt vaak voort uit wat Patrick Lencioni een gebrek aan vertrouwen noemt. Als je je fouten niet durft toe te geven, ligt het makkelijk bij een ander. Lees meer over gebrek aan vertrouwen in je team
Volgende patroon
In deel 7 gaat het over polarisatie van besluiten: waarom een team samen extremere keuzes maakt dan ieder apart. Bekijk alle 11 teampatronen
Zo helpen wij jouw team verder
Buiten is er geen management om de schuld te geven. Alleen het team, de opdracht en het weer. Bij Out of Office kijken we daarna samen wat er echt gebeurde, en wat dat zegt over maandagochtend. Zonder poespas, met veel buitenlucht en een gezonde dosis pret.
Herken je dit in je team? Plan een kennismaking, dan kijken we samen wat jullie nodig hebben. Of bekijk ons aanbod voor teamtrainingen, offsites en trajecten.
Bron. Deze blog is gebaseerd op de elf disfunctionele groepsprocessen uit Handboek teamcoaching van Martijn Vroemen (Boom uitgevers). De praktijkvoorbeelden en de koppeling met Lencioni zijn van ons. Wil je de diepte in, lees dan het boek: een aanrader voor iedereen die met teams werkt.