Deel 2 van 11 in onze reeks over teampatronen, gebaseerd op Handboek teamcoaching van Martijn Vroemen. Door Rutger de Rijk & Annelies Slijpen, eigenaren van Out of Office Teamtraining.
In het kort
Bij het toeschouwerseffect ziet iedereen dat er iets moet gebeuren, maar neemt niemand het initiatief.
Bij social loafing doe je in een groep ongemerkt minder je best dan als je alleen werkt.
Het helpt als ieders bijdrage zichtbaar is en het duidelijk is wie wat doet.
De printer is al een week stuk. Iedereen weet het, iedereen loopt er langs. Niemand belt de servicedienst, want iedereen gaat ervan uit dat iemand anders dat al gedaan heeft.
Een printer is onschuldig. Maar hetzelfde gebeurt met een klant die al weken ontevreden is, een collega die op een burn-out afstevent, of een deadline waarvan iedereen weet dat hij niet gehaald wordt.
Wat is het toeschouwerseffect?
Het toeschouwerseffect komt uit de sociale psychologie. Hoe meer mensen een probleem zien, hoe kleiner de kans dat één van hen ingrijpt. Iedereen denkt: het is niet aan mij, er is vast al iemand mee bezig.
Martijn Vroemen beschrijft in zijn Handboek teamcoaching hoe dit in teams ontstaat. Vooral als de taakverdeling vaag is en het leiderschap onduidelijk, komt een team soms niet in actie, ook al weet iedereen dat het nodig is. Een variant is social loafing, of in goed Nederlands: lanterfanten. In een groep werk je minder hard dan alleen, zeker als jouw eigen bijdrage niet te zien is.
Zo herken je het in je team
Problemen worden in het overleg genoemd, maar staan er de week erna nog steeds.
Er is geen eigenaar bij acties: "dat pakken we op" in plaats van een naam.
Een paar mensen trekken de kar, de rest volgt.
Iedereen weet wie er niet zijn best doet, maar niemand zegt er iets van.
Hoe groter het overleg, hoe minder er gebeurt.
Wat het team ermee wint
Niemand hoeft zijn nek uit te steken. Wie niets doet, kan ook niets fout doen. Geen verantwoordelijkheid is ook geen schuld. En eerlijk is eerlijk: soms is het gewoon makkelijker om een ander het te laten doen.
De prijs betaalt de teamgeest. Mensen zien haarfijn wie wel en wie niet zijn beste beentje voorzet. Als dat niet besproken wordt, haken juist de harde werkers af.
Wat helpt?
Geef elke actie een naam. Niet "we gaan ernaar kijken", maar "Sanne belt vrijdag de klant". Eén naam per actie, niet twee.
Maak bijdragen zichtbaar. Social loafing gedijt waar niemand ziet wat jij doet. Een kort rondje "wat heb jij deze week gedaan voor dit doel?" doet wonderen.
Werk in kleinere groepjes. Het effect wordt sterker naarmate de groep groter is. Splits grote overleggen op in kleinere teams met een eigen opdracht.
Benoem wat je ziet. Als een probleem al drie keer langskomt: "Dit is de derde keer dat we dit bespreken. Wie wordt eigenaar?"
Wat wij buiten zien
In de tweede ronde van onze teamchallenge moet een team acht opdrachten halen in vijfentwintig minuten. Dat lukt alleen met een goede taakverdeling. Wat we vaak zien: twee of drie mensen rennen van opdracht naar opdracht, de rest wacht af tot iemand zegt wat ze moeten doen. Pas als het niet lukt, gaat iemand verdelen. In het gesprek daarna vragen we: wie wachtte er op een ander? Dat is meestal een eye-opener, juist voor de mensen die wachtten.
Wat de wetenschap zegt
Al rond 1900 zag de Franse ingenieur Max Ringelmann dat mensen bij touwtrekken in een groep per persoon minder kracht zetten dan alleen. Psychologen Bibb Latané en John Darley lieten eind jaren zestig zien dat mensen minder snel hulp bieden als er anderen bij zijn. En Latané en collega's gaven het verschijnsel in 1979 de naam social loafing.
Het bekende voorbeeld van Kitty Genovese, die in 1964 in New York zou zijn vermoord terwijl tientallen buren toekeken, blijkt overigens niet te kloppen. Rutger Bregman beschrijft dat in De meeste mensen deugen. Het effect zelf is wel vaak aangetoond.
En de leider?
Als leidinggevende bepaal je hoe helder de taakverdeling is. Vage rollen zijn een uitnodiging om af te wachten. Wees dus scherp op wie wat doet, en spreek mensen aan op hun bijdrage. Dat is niet streng, maar eerlijk tegenover de mensen die wel hun best doen.
Probeer dit maandag
Loop de actielijst van je laatste overleg na. Staat er bij elke actie één naam en een datum? Zo niet, vul het samen aan. Spreek af dat een actie zonder naam niet meer op de lijst mag.
Veelgestelde vragen
Wat is social loafing?
Het verschijnsel dat mensen in een groep minder hard werken dan wanneer ze alleen werken, vooral als hun eigen bijdrage niet zichtbaar is.
Wat is het toeschouwerseffect?
Hoe meer mensen een probleem zien, hoe kleiner de kans dat iemand ingrijpt. Iedereen gaat ervan uit dat een ander het doet.
Hoe voorkom je meeliftgedrag in een team?
Door taken een duidelijke eigenaar te geven, bijdragen zichtbaar te maken en grote groepen op te splitsen in kleinere teams.
Verband met Lencioni
Dit patroon raakt aan wat Patrick Lencioni het ontlopen van verantwoordelijkheid noemt. Als niemand eigenaar is en niemand elkaar aanspreekt, blijft alles liggen. Lees meer over elkaar aanspreken in een team
Volgende patroon
In deel 3 gaat het over ja zeggen en nee doen: als iedereen instemt, maar er daarna niets gebeurt. Bekijk alle 11 teampatronen
Zo helpen wij jouw team verder
Buiten zie je binnen een uur wie het voortouw neemt en wie afwacht. Bij Out of Office laten we je team samen iets ondernemen en kijken we daarna eerlijk terug op wat er gebeurde. Zonder poespas, met veel buitenlucht en een gezonde dosis pret.
Herken je dit in je team? Plan een kennismaking, dan kijken we samen wat jullie nodig hebben. Of bekijk ons aanbod voor teamtrainingen, offsites en trajecten.
Bron. Deze blog is gebaseerd op de elf disfunctionele groepsprocessen uit Handboek teamcoaching van Martijn Vroemen (Boom uitgevers). De praktijkvoorbeelden en de koppeling met Lencioni zijn van ons. Wil je de diepte in, lees dan het boek: een aanrader voor iedereen die met teams werkt.